Trích từ sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”
Tác giả: Đỗ Tất Lợi
Còn gọi là trữ ma (Trung Quốc).
Tên khoa học Boehmeria nivea (L) Gaud. (Urtica nivea L.).
Người ta dùng củ gai (Radix Boehmeriae) là rễ phơi hay sấy khô của cây gai.
Theo chữ Hán sợi gai nhỏ là thuyền sợi gai to là trữ. Cây gai vừa dùng làm thuốc vừa cho sợi cho nên gọi là trữ.
Mô tả cây
Cây gai nói đây là cây mà lá ta vẫn dùng làm bánh gai ăn và sợi để dệt làm lưới đánh cá.
Cây sống lâu năm, có thể cao tới 1,5-2m. Lá lớn, mọc so le, hình tim, dài 7-15cm, rộng 4- 8cm mép có răng cưa, đáy lá hình tim hay hơi tròn, mặt dưới trắng vì có nhiều lòng trắng, mặt trên có màu lục sẫm, đáp, có 3 gần từ cuống phát ra. Hoa đơn tính cùng gốc. Hoa đực có 4 lá đài và 4 nhị. Hoa cái có đài hợp chia làm 3 răng. Quả bế mang đài tồn tại.
Rễ hái vào bất cứ mùa nào, nhưng tốt nhất vào thu đông. Hải về rửa sạch đất phơi hay sấy khô.
Phân bố, thu hái và chế biến
Cây này được trồng ở khắp nơi trong nước để lấy sợi hay lấy lá. Rễ ít được khai thác; người ta đào rễ về rửa sạch đất, cắt thái miếng hoặc để nguyên rồi phơi khô hay sấy khô.
Thành phần hóa học
Hoạt chất hiện chưa xác định được. Mới thấy có axit clorogenic là một loại tanin, do sự kết hợp của axit cafeitanic và axit quinic.
Tác dụng dược lý
Chưa có tài liệu nghiên cứu.
Thường nhân dân làm thuốc an thai (đang có thai ra huyết và đau bụng) hoặc làm thuốc chữa sa da con. Nên chú ý nghiên cứu.
Chúng ta biết rằng axit clorogenic ít độc, làm mạnh tác dụng của adrenalin: Có tính chất thông tiểu và có tác dụng kích thích sự bài tiết mật trong tổ chức gan (choleretique) nhưng lại có khả năng ức chế tác dụng của pepsin và trypsin. Axit clorogenic còn có tác dụng diệt nấm và chống vi trùng.
Công dụng và liều dùng
Tính theo vị đông y: Ngọt, hàn, không độc.
Có tác dụng tả nhiệt, tán ứ, chữa đơn độc, thông các chứng lâm (đi đái dắt) chữa sang lở, thông tiểu tiện. Phàm không thực nhiệt chớ có dùng. Thường dùng làm thuốc:
An thai: Rễ cây gai mới hái hoặc phơi khô 30g sắc với 600ml nước, có làm 200ml chia làm 3 lần uống trong ngày. Chỉ 1-2 ngày là có kết quả, không nên kéo dài. Chữa bệnh phụ nữ có thai đau bụng, nước vàng đỏ vẫn chảy rỉ, cùng bài thuốc đó còn chữa được bệnh sa dạ con nhưng uống 3-4 ngày chú ý theo dõi.
Lợi tiểu: Rễ và lá còn dùng làm thuốc lợi tiểu tiện, chữa tiểu tiện đục, đi tiểu ra máu, viêm tử cung, lòi dom không có lên được. Liều dùng trung bình 10-30g sắc với nước uống.
Câu hỏi thường gặp
Có phải cây Gai dùng giống như các loại thảo dược giải độc gan không?
Không hẳn. Boehmeria nivea được dùng trong giải độc và thanh nhiệt theo y học cổ truyền, nhưng nếu bạn muốn bảo vệ gan hoặc điều trị bệnh gan cụ thể, nên hỏi bác sĩ hoặc thầy thuốc chuyên môn vì chứng bệnh gan cần điều trị chuyên sâu.
Cây Gai có an toàn không? Có tác dụng phụ không?
Theo y học cổ truyền, cây gai có tính hàn, vị ngọt, không độc và được dùng trong nhiều bài thuốc.( Sức Khỏe & Đời Sống )
Tuy nhiên, các chỉ định dùng cho phụ nữ mang thai nên được cân nhắc thận trọng và theo tư vấn bác sĩ, bởi các ứng dụng dân gian chưa được chuẩn hóa hoàn toàn bởi nghiên cứu lâm sàng rộng rãi.
Cây Gai có tác dụng gì theo nghiên cứu hiện đại?
Chống oxy hóa & chống viêm:
Nghiên cứu hóa học cho thấy các chiết xuất từ cây gai chứa hợp chất với hoạt tính antioxidant mạnh và chống proliferative (ức chế sinh trưởng tế bào bất thường) nhờ phenolic và flavonoid. MDPI
Lợi tiểu và hỗ trợ tiêu hóa:
Một nghiên cứu trên mô hình chuột bị táo bón cho thấy chiết xuất lá gai có tác dụng lợi tiểu, thúc đẩy bài tiết và tăng hoạt tính enzyme bảo vệ ruột, đồng thời giảm stress oxy hóa. PubMed
Hoạt tính kháng viêm:
Cao chiết từ Boehmeria nivea đã cho thấy hoạt tính kháng viêm rõ rệt trong các thử nghiệm phòng thí nghiệm. tckh.daihoctantrao.edu.vn
Có thể dùng cây gai lâu dài không?
Lá gai: có thể dùng thường xuyên như thực phẩm
Rễ gai: nên dùng theo đợt, tránh lạm dụng do tính hàn
Người thể hàn, tiêu chảy nên thận trọng.
Có nên dùng cây gai thay thế thuốc Tây không?
Không.
Cây gai là dược liệu hỗ trợ, không thay thế thuốc điều trị trong:
– Thai kỳ nguy cơ cao
– Xuất huyết nặng
– Bệnh lý cần can thiệp y khoa
Khuyến nghị kết hợp y học cổ truyền – y học hiện đại dưới tư vấn chuyên môn.