Trích từ sách: Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam
Tác giả: GS. Đỗ Tất Lợi
Tên gọi và phân loại
- Tên thường gọi: Cây thuốc cứu, cây thuốc cao, ngải điệp, ngải diệp (lá ngải).
- Tên khoa học: Artemisia vulgaris L.
- Họ thực vật: Cúc (Asteraceae hoặc Compositae).
- Bộ phận dùng: Lá có lẫn ít cành non – Folium Artemisiae, phơi hoặc sấy khô.
Ngải cứu là một vị thuốc phổ biến trong cả Đông y và Tây y, được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền và phương pháp châm cứu.
Mô tả cây
Ngải cứu là một loại cỏ sống lâu năm, cao 50- 60cm, thân to có rãnh dọc. Lá mọc so le, rộng, không có cuống (nhưng lá phía dưới thường có cuống), xẻ thùy lông chím, màu lá ở hai mặt rất khác nhau: Mặt trên nhắn màu lục sâm, mặt dưới màu trắng tro do có rất nhiều lông nhỏ, trắng, Hoa mọc thành chùy kép gồm rất nhiều cụm hoa hình đâu.
Phân bố, thu hái và chế biến
Ngải cứu mọc hoang ở nhiều nơi trong nước ta, còn thấy mọc ở nhiều nước khác ở châu Á, cả châu Âu nữa. Ở nước ta một số gia đình trồng ngải cứu có tính chất quy mô nhỏ quanh nhà. Chưa thấy trồng quy mô lớn.
Thường hái cành và lá vào tháng 6 (gần tương ứng với tết mồng 5 tháng 5 âm lịch), phơi khô trong râm mát. Có khi hái về phơi khô tấn nhỏ, rây lấy phần lóng trắng và tơi gọi là ngải nhung thường dùng làm mồi cứu.
Trong phương pháp chữa bệnh bằng châm cứu, người ta có thể kích thích những huyệt hoặc bang kim châm sâu vào da thịt, hoặc bằng cách đặt lên những huyệt một miếng gừng tươi mỏng có châm vài lỗ để tránh cho da thịt khỏi bị cháy bỏng nhưng hơi nóng vẫn ngấm tới da thịt rồi vê một nắm ngải nhung bằng một mồi thuốc lào đặt trên miếng gừng mà đốt; sức nóng kích thích huyệt (gọi là cứu). Sở đĩ người ta dùng lông ngải cứu vì nó có nhiều tinh dầu, cháy lâu không tắt.
Ngải cứu – Artemisid vulgaris
Thành phần hóa học
Hiện nay hoạt chất của ngải cứu chưa được xác định, mặc dầu ngải cứu được đùng cả trong đông y và tây y. Chỉ mới biết trong ngải cứu có tinh dầu, ít tanin. Thành phần chủ yếu của tỉnh dầu ngải cứu là xineol và α-thuyon. Ngoài ra còn một ít adenin, cholin.
Tác dụng dược lý
Tinh đầu ngải cứu thuộc các tính dầu có tính chất làm kích thích cho say.
α-thuyon có tấc dụng hưng phấn, nhưng dùng nhiều quá có thể gây điên cuồng.
Nói chung tác dụng dược lý của ngải cứu ít thấy tài liệu nghiên cứu mặc dù ngải cứu được đưa vào Dược điển của nhiều nước trên thế giới, chủ yếu làm thuốc điều kinh.
Công dụng và liều dùng
Đông y coi ngải cứu là một vị thuốc có tính hơi ôn, vị cay, dùng làm thuốc ôn khí huyết, trục hàn thấp, điều kinh, an thai, dùng chữa đau bụng do hàn, kinh nguyệt không đều, thai động không yên, thổ huyết, máu cam.
Ngải cứu được dùng làm thuốc điều kinh: Một tuần lễ trước dự kỳ có kinh, uống mỗi ngày từ 6 đến 12g (tối đa 20g), sắc với nước hay hãm với nước sôi như hãm chè, chía làm 3 lần uống trong ngày. Có thể uống dưới dạng thuốc bột (5-10g) hay dưới dạng thuốc cao đặc 1-4g.
Nếu có thai, thuốc không gây sẩy thai vì không có tác dụng kích thích đối với tử cung có thai.
Ngoài công dụng điều kinh, ngải cứu còn được dùng làm thuốc giúp sự tiêu hóa, chữa đau bụng, nôn mửa, thuốc giun, sốt rét.
Ngài nhưng (lông của lá) dùng làm môi ngải cứu như đã nói trên.
Đơn thuốc có ngải cứu
Thuốc HA1: Xem vị hương phụ.
Thuốc chữa kinh nguyệt kéo đài, máu ra nhiều, người mệt mỏi, đi đứng mệt yếu: Hằng tháng đến ngày bắt đầu hành kinh và cả những ngày đang có kinh
Uống sáng một lần, chiều một lần theo đơn thuốc sau đây: Lá ngải cứu khô 10g, thêm 200ml nước, cô còn 100ml, thêm ít đường cho dê uống.
Có thể cân luôn một lần 20g sác với 400ml nước, cô còn 200ml, chia làm 2 lần uống sang và chiều. Chỉ sau 1-2 ngày thấy kết quả.
Đơn thuốc này còn có thể dùng chữa kinh nguyệt kéo đài, đau bụng, máu ra đen và xấu. Nhưng uống hàng tháng vào 7-10 ngày trước ngày dự kiến có kinh.
Thuốc an thai (chữa đang có thai, đau bụng, chảy máu): Lá ngải cứu 16g, tía tô 16g, nước 600ml, sắc đặc còn 100ml. Thêm ít đường vào cho đễ uống. Chia làm 3-4 lần uống trong ngày.