Hoàng đằng – Dược liệu vàng trong thanh nhiệt,  giải độc

Trích từ sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”

 Tác giả: Đỗ Tất Lợi

Còn gọi là nam hoàng liên, thích hoàng liền. 

Tên khoa học Fibraurea tinctoria Lour. (Fibraurea recisa Pierre).

Thuộc họ Tiết dê Menispermaceae. 

Mô tả cây

Có tác giả gộp hai cây hoàng đằng Fibraurea tinctoria và Fibraurea recisa làm một loài nhưng có tác giả phần thành hai loài khác nhau.

• Cây hoàng đằng Fibraurea recisa là một loài cây mọc leo, thân rất cứng to. Lá mọc so le, dài 9-20cm, rộng 4-10cm, cứng, nhân phiến lá hình ba cạnh dài, phía dưới tròn, có ba gần chính rõ và hai gân cong; cuống dài 5-14cm có hai nốt phình lên, một ở phía dưới, một ở phía trên. Hoa mọc thành chùy, 2-3 lần phân nhánh, dài 30-40cm ở kẽ các lá đã rụng.
• Cây Fibraurea tinctoria theo các tác giả chia làm hai loài thì khác cây trên ở chỗ lá nhọn, chùy hai đến bốn lần ngắn hơn, chi phân nhánh hai lần thôi.

Tóm lại, dù thường được gọi chung là hoàng đằng, Fibraurea recisa và Fibraurea tinctoria có những khác biệt rõ ràng về hình thái, vì vậy việc phân biệt chính xác loài có ý nghĩa quan trọng trong nghiên cứu thực vật học và sử dụng dược liệu.

Phân bố thu hái và chế biến

Mọc hoang khắp nơi ở vùng núi nước ta như Cao Bằng, Lạng Sơn, Hà Tây, Hoà Bình, Thanh Hóa, Hà Giang, Tuyên Quang, Nghệ An, Hà Tĩnh, v.V…

Mùa thu hoạch gần quanh năm. Có thể thu hoạch cả cây, cắt thành từng đoạn thân hoặc có thể chỉ lấy rễ thôi. Nhưng thường dùng cả thân và rể cắt thành từng đoạn ngắn 15 20cm, phơi hay sấy khô. Không phải chế biến gì khác.

Thành phần hóa học

Trong hoàng đằng chủ yếu là panmatin với tỷ lệ 1 đến 3%. Ngoài ra còn có một ít jatrorrhizin, columbamin.

Theo Irokawa và cộng sự (Phytochemistry, 28, 4, 905-908, 1986) còn phát hiện 3 diterpenglycosit là tenophylloloside 3, fibleucinoside 4 và fibraurinoside 5. Trước đó một số tác giả đã phát hiện 2 diterpen khác là fibleucine 1 và fibraucine 2.

Tác dụng dược lý

Theo Y Học Cổ Truyền

Hoàng Đằng được biết đến là một loại thảo dược quý trong Đông y, với đặc điểm vị đắng, tính lạnh, quy vào các kinh Tỳ, Can, và Phế. Các tác dụng chính bao gồm:

• Thanh nhiệt, giải độc: Hoàng Đằng giúp làm mát cơ thể, loại bỏ độc tố, đặc biệt hiệu quả trong các trường hợp sốt cao, nóng trong người.
• Kháng viêm, sát trùng: Loại thảo dược này có khả năng kháng khuẩn, giảm viêm, ngăn ngừa sự phát triển của vi khuẩn gây bệnh, hỗ trợ sát trùng vết thương.
• Hỗ trợ điều trị viêm gan, tiêu chảy, kiết lỵ: Hoàng Đằng thường được sử dụng trong các bài thuốc chữa bệnh về gan, đường ruột như viêm gan, tiêu chảy, kiết lỵ, giúp giảm nhanh triệu chứng và cải thiện sức khỏe.
• Chữa đau mắt đỏ, viêm tai chảy mủ: Loại cây này có tác dụng giảm viêm, hỗ trợ điều trị các bệnh về mắt và tai, giúp làm dịu tình trạng sưng đỏ và mưng mủ.
• Điều trị viêm lở ngoài da, mụn nhọt: Với đặc tính sát trùng và làm lành tổn thương, Hoàng Đằng thường được dùng để đắp ngoài, giúp giảm viêm, mụn nhọt và các vết lở loét trên da.

Tổng thể, theo Y học cổ truyền, Hoàng Đằng được xem là vị thuốc thanh nhiệt – giải độc quan trọng, phù hợp với các chứng bệnh do nhiệt độc và viêm nhiễm, nhưng cần dùng đúng thể bệnh và liều lượng để đạt hiệu quả và đảm bảo an toàn.

Theo Y Học Hiện Đại

Các nghiên cứu khoa học hiện đại đã xác nhận nhiều công dụng của Hoàng Đằng, bao gồm:

• Kháng khuẩn và chống viêm: Hoàng Đằng có khả năng ức chế nhiều loại vi khuẩn gây bệnh đường ruột, vi khuẩn Gram dương, nấm, và một số tác nhân gây bệnh ngoài da. Nhờ đó, loại thảo dược này được ứng dụng rộng rãi trong điều trị các bệnh viêm nhiễm và nhiễm trùng.
• Hỗ trợ tim mạch: Hoàng Đằng giúp giảm cholesterol xấu trong máu, ngăn ngừa xơ vữa động mạch, từ đó bảo vệ tim mạch và giảm nguy cơ mắc các bệnh lý như nhồi máu cơ tim, đột quỵ.
• Hạ huyết áp: Chiết xuất từ Hoàng Đằng giúp ổn định nhịp tim, giảm căng thẳng mạch máu, từ đó hỗ trợ hạ huyết áp và phòng ngừa các rối loạn nhịp tim.
• Giảm mỡ gan: Hoàng Đằng có tác dụng làm giảm triglyceride trong máu, bảo vệ và cải thiện chức năng gan, đặc biệt hữu ích cho những người mắc bệnh gan nhiễm mỡ.

Ứng Dụng Thực Tiễn

Hoàng Đằng có thể sử dụng dưới dạng sắc nước uống, làm thuốc bột, hoặc đắp ngoài da. Đối với các bệnh viêm nhiễm ngoài da, việc kết hợp Hoàng Đằng với các thảo dược khác như kim ngân hoa, cúc tần sẽ giúp tăng hiệu quả điều trị. Loại cây này phù hợp cho nhiều đối tượng, từ người già mắc các bệnh mãn tính đến người trẻ muốn thanh lọc cơ thể.

Các bài thuốc kinh nghiệm từ Hoàng Đằng

Chữa viêm ruột, kiết lỵ

• Nguyên liệu: 14g Hoàng Đằng, 20g cỏ sữa lá lớn, 20g lá mơ.
• Cách dùng: Sắc với 1 bát nước, đun trong 20 phút, uống khi còn ấm.

Trị đau mắt đỏ

• Nguyên liệu: 4g Hoàng Đằng, 2g phèn chua.
• Cách dùng: Tán nhỏ, chưng cách thủy, gạn lấy nước trong để nhỏ mắt 2 lần/ngày.

Điều trị viêm tai có mủ

• Nguyên liệu: 20g Hoàng Đằng, 10g phù phỉ.
• Cách dùng: Tán mịn, trộn đều, bôi vào tai 2–3 lần/ngày.

Chữa mụn nhọt, nóng trong ở trẻ em

• Nguyên liệu: Thân và rễ Hoàng Đằng.
• Cách dùng: Nấu nước tắm cho trẻ 1–2 lần/ngày.

Hỗ trợ điều trị viêm đường tiết niệu, viêm gan virus

• Nguyên liệu: 10g Hoàng Đằng, 10g mộc thông, 10g huyết dụ.
• Cách dùng: Sắc nước uống, chia làm 3 lần/ngày.

Lưu ý khi sử dụng Hoàng Đằng

• Không tự ý sử dụng: Hoàng Đằng có tính hàn, dễ gây tác dụng phụ nếu dùng không đúng cách.
• Không dùng cho người tỳ vị hư hàn: Các triệu chứng như lạnh bụng, tiêu chảy, huyết hàn cần tránh sử dụng.
• Tham khảo ý kiến bác sĩ: Đảm bảo liều lượng và cách dùng phù hợp với tình trạng sức khỏe.

Các câu hỏi thường gặp về cây Hoàng Đằng