Trích từ sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”
Tác giả: Đỗ Tất Lợi
Quán chúng là một vị thuốc tương đối hay dùng trong đông y. Tuy nhiên nguồn gốc rất phức tạp và chưa thống nhất. Trước đây căn cứ vào các tài liệu của Trung Quốc, ta thường xác định quán chúng là thân rễ của cây Cyrtomium fortunei J. Sm. (họ Polypodiaceae). Theo A.Pételot (1954. Les plantes médicinales du Cambodpe, du Laos et du Việt Nam, tập III-tr.319) thì cây này có ở Việt Nam. Tại nhiều vùng nhân dân ta dùng thân rễ của nhiều loài quyết khác nhau, tên khoa học chưa được ai xác định chính xác.
Năm 1961, tại Trung Quốc (1961- Trung dược trí D các tác giả có báo cáo đã điều tra nguồn gốc quán chúng tại nhiều vùng ở Trung Quốc (Đông Bắc, Tứ Xuyên, Hồ Nam, Phúc Kiến v.v…)nhưng chưa hề thấy ở đâu dùng thân rễ cây Cyrtomium ƒortunei J. Sm. như thường ghi trong nhiều tài liệu trước.
Chúng tôi giới thiệu tóm tắt một số tài liệu về nguồn gốc và công dụng của vị quán chúng để chúng ta chúng ta tham khảo và chú ý nghiên cứu để chỉnh lý lại trên cơ sở thực tế sử dụng ở Việt Nam ta.
Quán là xâu, chuỗi: Chúng là nhiều, vì vị quán chúng trông giống như nhiều cành xâu vào gốc cây cho nên đặt tên như vậy.
Trong sách vở, người ta mô tả, quán chúng là một thứ cây mọc ở khe núi, hình giống đuôi chim chả, da đen, thịt đỏ.
Nguồn gốc vị quán chúng
Như trên đã nói, tên quán chúng dùng để chỉ thân rễ và phần dưới cuống lá phơi khô hay sấy khô của rất nhiều cây khác nhau thuộc quyết thực vật. Sau đây là một số cây chính:
Cyrtomium fortunei J. Sm., (polystichum ƒortunei Nakal). Cây có thân rễ mọc đứng, lá non mọc thành túp cuống dài 5-20cm khía sâu, có vảy. Phiến lá hình lông chim dài 15-35cm, ổ tử nang phân phối đều từ gân chính đến mép các thùy của lá (Hình 122).
Hình 122. Quán chúng – Cyrtomiumu ƒortunei
Như trên đã nói, mặc dù có ghi trong tài liệu cũ, nhưng cho đến nay chưa ai phát hiện lại. Tại Trung quốc, người ta cũng chưa thấy ở đâu dùng vị thuốc này làm quán chúng.
- Dryopteris craserhizoma Nakai (Thô hành lân mao quyết) thuộc họ Aspidiaceae, còn có tên quán chúng (Đông bắc, Trung quốc). Cây này mới thấy ở Trung Quốc (Hắc Long Giang, Cát Lâm, Liêu Ninh).
- Athyrium acrostichoides (Sw.) Diels-Quán chúng (Tứ Xuyên) họ Athyriaceae.
Cây này mọc ở Hắc Long Giang, Cát Lâm, Liêu Ninh, Hà Bắc, An Huy, Vân Nam, Thiểm Tây, Cam Túc, Nội Mông (Trung Quốc) chưa thấy có ở nước ta.
Woodwardia unigemmata Nakai họ Ô kim quyết Blechnaceae có tên là đơn nha cấu tích-quản trọng, cây này có mọc ở Sapa (Lào Cai).
Cùng giống còn có Đông phương cấu tích-Woodwardia orientalis SwW. và Woodwardia oriemtalis Sw.var.prolifera (Hook-et Arn) Ching.
Những loài này thấy và được dùng ở Triết Giang, Phúc Kiến, Đài Loan, Hồ Bắc, Tứ Xuyên, Cạm Túc, Hồ Nam, Phúc Kiến.
Tại nước ta, qua các tài liệu cũ có cây mang tên cẩu tích Woodwardia cochinchinensis Ching (co cút, đong un, Lào) nói là có mọc phổ biến ở miền núi nước ta, nhưng cũng chưa phát hiện.
Osmunda japonica Thunb. là cây tử cơ thuộc họ Tử cơ Ómundaceae.
Cây này mọc và được dùng ở Hồ Nam, Sơn Đông, An Huy, Giang Tô, Triết Giang, Phúc Kiến, Đài Loan, Quảng Đông, Quảng Tây, Giang Tây, Hồ Bắc, Tứ Xuyên, Quý Châu, Vân Nam, Thiểm Tây.
Qua tài liệu cũ ở ta có cây quản trọng Osmunda Zeylanica L. (tên khác của Helmithostatchys zeylanca Hook.).
Phân bố, thu hái và chế biến
Cây Quán Chúng có nguồn gốc tại khu vực Đông Á, bao gồm Nhật Bản, miền nam Triều Tiên, miền bắc Việt Nam, Thái Lan và Trung Quốc.
Tại nước ta, chưa tiến hành một cuộc điều tra nào về vị quán chúng; chỉ biết rằng đối với những cây người ta cho là vị quán chúng thì vào mùa hè, mùa thu đào lấy thân rễ, rửa sạch đất cát, cắt bỏ phần trên mặt đất, rễ con, rồi phơi hay sấy khô là được. Khi dùng ngâm nước cho mềm rồi thái mỏng sắc uống hay tán bột. Có khi sao cháy đen mới dùng.
Thành phần hóa học
Do nguồn gốc hỗn loạn cho nên thành phần hóa học cần xác minh lại. Theo Được học tạp chí (Nhật 39: 905, 1920) trong Đông bắc quán chúng có filixin, filmaron C47H56O16, albaspidin C25H38O8,. Filixin thủy phân sẽ cho axit flixic C35H40O12, và aspidinola C12H16O4, ngoài ra còn axit filmaric, chất béo.
Công dụng và liều dùng
Quán chúng là một vị thuốc kinh nghiệm nhân dân. Tính chất theo rải liệu cổ của quán chúng là vị đắng, hơi hàn, có tác dụng thanh nhiệt, hoạt huyết, tán ứ, cầm máu, giải độc, sát trùng, dự phòng bệnh thời khí.
Dùng trong những bệnh trừ tà nhiệt, chất độc chứa trong bụng, phá trưng hà (hòn khối trong bụng), trị bạch thốn trùng (sán). Còn dùng làm thuốc sát trùng, chữa băng đới, thuốc phụ khoa.
Coi vậy ta thấy một loài quán chúng có tác dụng tẩy sán như loài dương xỉ đực, trong tây y (dương xỉ đực. Aspiium filix-mas Roth. thuộc “họ Tàm kiển- Pofypodiaceae. Trong dương xỉ đực có chất tanin-axit ñlicotannic, chất béo, chất sáp, nhựa, tính dầu, filixin, filmaron).
Liêu dùng của quán chúng: Ngày dùng 6 đến 12 g. Trong sách cổ nói: những người tỳ hư, vị hàn không thực nhiệt không được dùng,
Đơn thuốc có quán chúng dùng trong nhân dân
Chữa băng huyết: Quán chúng 20g sắc với rượu mà uống,
Xích bạch đới lâu ngày không khỏi, sau khi để mất máu nhiều: Một củ quán chúng để nguyên, tẩm đấm cho ướt, nướng thơm để nguội tán nhỏ. Ngày uống 2 lần, mỗi lần uống 6g, dùng rượu mà chiêu thuốc.
Phòng bệnh: Trong mùa ôn dịch người ta thường cho quán chúng vào bể nước ăn cho khỏi độc (theo Hoàng Cung Tú-Bẩn ;hái cương mực của Lý Thời Trân).
Chữa lỵ: Quán chúng sao vàng tán bột, kim ngân hoa, sao vàng tán bột, môi vị 20g, cam thảo bột I0g. Trộn đều, mỗi lần uống 1-2g, ngày uống 3-4 lần (kinh nghiệm của Diệp Quyết Tuyền).
Trị xuất huyết do nhiệt: Xuất huyết do nhiệt có thể biểu hiện qua các triệu chứng như nôn ra máu, chảy máu cam, đi ngoài ra máu và chảy máu tử cung. Để điều trị, có thể sử dụng bài thuốc gồm quán chúng, trắc bách diệp, hạc thảo nha và tông lư thán sắc uống.
Trị và phòng bệnh cảm cúm: Khi có dịch cúm hoặc vào mùa dễ mắc bệnh, có thể dùng bài thuốc gồm quán chúng 14g, cam thảo 8g, kinh giới 12g, tử tô 12g. Sắc uống nóng mỗi ngày một thang, liên tục trong 3 ngày. Nếu sau nửa tháng dịch bệnh vẫn còn, tiếp tục uống thêm 3 ngày. (Bài thuốc Quán Chúng Thang – Nghiệp Phương).
Trị thận bị lao nhiệt, chân tay sưng cấp: Dùng bài thuốc gồm quán chúng, can tất, ngô thù du, hòe bạch bì, duyên phấn, vô di, hạnh nhân. Tán nhỏ, mỗi ngày uống 10-12g chia thành 3 lần, dùng với nước sôi khi bụng đói. (Bài thuốc Quán Chúng Tán).
Trị thấp nhiệt uẩn kết, lỵ, amip mạn: Dùng bài thuốc gồm ngân hoa 15g, quán chúng 15g, nha đởm tử 45g, sao vàng 60g. Các vị thuốc tán thành bột, nấu sáp cho chảy ra, hòa bột vào trộn đều rồi vo thành hoàn. Mỗi ngày uống 8-12g, dùng khi bụng đói. Bài thuốc có tác dụng sát trùng, chữa lỵ và cầm máu. (Bài thuốc Nha Đởm Tử Hoàn Phục Phương).