Thông tin chung
Còn có tên là cây bồ kết dại, cây muồng, cây táo nhân, cây keo giậu.
Tên khoa học Leucaena glauca Benth.
Thuộc họ Trinh nữ Mimosaceae.
Ta dùng hạt keo còn gọi là hạt muồn, hạt quả bồ kết đại, hạt quả táo nhân – Semen Leucaenae Glaucae.
Mô tả cây
Cây keo hay bồ kết đại là một cây nhỡ không có gai, cao độ 2-4 m, hoặc hơn, lá 2 lần kép lông chim, có cuống chung dài 12-20cm, ở phía dưới phình lên và có một hạch ở dưới đuôi cuống phụ đầu tiên. Trên cuống có lông ngắn nằm rạp xuống. Lá chét từ 11-18 đôi, gần như không cuống, hình liềm, nhỏ ở đầu, dài 10-15mm, rộng 3-4mm. Hoa trắng nhiều, hợp thành hình cầu có cuống. Quả giáp dài 13-14cm, rộng 15mm, màu nâu, đầu có một mỏ nhọn cứng. Hạt có khoảng 15-20, hạt đẹt chỉ hơi phồng lên thôi, sắp nghiêng trong quả, đài ?mm rộng 4mm phẳng nhắn, màu nâu nhạt, hình bầu dục, hơi lẹm ở phía dưới (Hình 113, Hm 7,2).
Hình 113. Cây keo giậu – Leucaena glauca
Phân bố, thu hái và chế biến
Cây keo dâu mọc hoang và được trồng khắp nơi trong nước ta để làm hàng rào, làm phân xanh bóng mát. Trâu bò rất thích ăn lá cây này. Khi quả chín lấy về đập lấy hạt phơi hay sấy khô. Ngoài công dụng làm thuốc, hạt còn đang được nghiên cứu làm thức ăn cho súc vật.
Thành phần hóa học
Được nhiều người nghiên cứu, sau đây là một số kết quả chính:
1. Hạt không chứa tinh bột. Chứa 12-14% chất nhầy, chất đường, 4,45% tro, 21% prôti, 5,5% chất béo và chất leuxenola (còn gọi là leuxenin hay mimosin) một chất đã tổng hợp được, có tính chất amino phenolic (Mascré, 1937 và Roger-Johnson J. L., 1949).
Chất leuxenola còn gọi là leuxenin C8H10O4N2 chứa trong lá và hạt với tỷ lệ 3% (trong lá khô) và 5% (chứa trong cây xấu hổ Mimosa pudica) giống nhau và hai chất như một (Vibau J. P,1946). Chất leuxenin tan trong nước, trong cồn etylic và metylic, gần như không tan trong các dung môi hữu cơ khác, có tính chất độc.
Leuxenola hydrat có độ chảy 291°, dạng khô kiệt có độ chảy 227-228°,
Cho muối clohydrat với độ chảy 179°5, muối iohydrat có độ chảy 183-183°5.
Năng suất quay cực αD = -21° (H2O).
2. Theo Tôminaca (Nhật Bản 1949) trong lá còn chứa một chất glucozit.
Laeuxenin = leuxenola = mimosin
Tác dụng sinh lý
Trẻ con thường ăn hạt keo xanh, không kể liều lượng, thấy có ra giun, không có hiện tượng độc.
1. Thời thuộc Pháp, hạt keo có được thí nghiệm dùng trị giun đũa ở bệnh viện đồn Thủy (cơ sở của bệnh viện 108 hiện nay) kết quả thấy có tác dụng trị giun với liều lượng 50g một ngày.
2. Năm 1961, bệnh viện Ninh Giang có dùng trị giun cho 98 ca cũng đạt được kết quả tốt, không thấy có triệu chứng ngộ độc nào. Cách và liều dùng như sau:
Rang hạt cho đến khi nở, tán bột.
- Trẻ em 3-5 tuổi uống 5g một ngày uống luôn 3 ngày.
- Trẻ em 6-10 tuổi uống 5g một ngày uống luôn 3 ngày.
- Trẻ em 11-15 tuổi uống 5g một ngày uống luôn 3 ngày.
Mặc dầu thực tế, thấy ăn vào giun ra, nhưng thí nghiệm trên giun đất, nước sắc hạt keo không thấy có tác dụng (Bộ môn dược liệu 1960).
3. Nhiều nơi người ta dùng hạt keo này rang lên uống thay cà phê.
4. Trong thú y, đo tỷ lệ prôtit cao trong hạt keo, cho nên nhiều người thử cho súc vật ăn, nhưng kết luận về giá trị thức ăn đối với súc vật chưa thống nhất:
- Đối với gà con, tỷ lệ chết của gà con tăng lên, gà thường không thích ăn hạt keo.
- Đối với thỏ: Độ độc có thể chết (lá và hạt).
- Đối với lợn có thể gây mất đẻ một thời gian.
- Loài ăn cỏ mà không nhai lại như lừa, ngựa, hay lợn ăn hạt keo sẽ rụng lông, bờm rụng, lông đuôi rụng. Trái lại trâu bò là loài ăn cỏ nhưng nhai lại, ăn hạt keo không thấy hiện tượng đó.
Công dụng và liều dùng
Nhân dân thường dùng hạt keo làm thuốc chữa giun với liều 10-15g cho trẻ con, có thể uống tới 25-50g đối với người lớn.
Câu hỏi thường gặp
1. Cây keo đậu có thể dùng để trị loại giun nào?
Theo một nghiên cứu in vitro với mô hình giun nhỏ (Caenorhabditis elegans), chiết xuất từ cây Leucaena leucocephala (cùng chi với keo đậu) và hợp chất mimosin có tác dụng đối với giun trong phòng thí nghiệm. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8950933/
Tuy nhiên, hiện chưa có đủ bằng chứng lâm sàng mạnh mẽ về hiệu quả trị giun kim, giun móc, sán trong người bằng cây keo đậu.
2. Hạt keo đậu có độc không? Có thể tự ý dùng làm thuốc tẩy giun không?
Có khả năng có độc: hợp chất Mimosine (còn gọi là leuxenol) được xác định là có mặt trong hạt và lá của cây keo đậu và các loài gần giống.
Các nghiên cứu cho thấy ở động vật không nhai lại (như lợn, thỏ) ăn nhiều keo có thể bị rụng lông, giảm sinh sản. Do đó, không nên tự ý dùng với liều cao hoặc dài ngày mà không có hướng dẫn chuyên môn.
3. Cây keo đậu khác gì so với cây keo lai hoặc keo tai tượng trồng lấy gỗ?
Đúng vậy – các cây thường gọi “keo” có thể là nhiều loài khác nhau:
Cây keo đậu (Leucaena glauca) thuộc họ Mimosaceae, dùng trong dược liệu như bạn trích.
Cây keo tai tượng hay keo lai (ví dụ loài thuộc chi Acacia hoặc Leucaena leucocephala) dùng làm gỗ, phân xanh.
Chính vì vậy khi sử dụng trong y học cần xác định rõ loài để tránh nhầm lẫn và nguy cơ khác nhau về độc tính.
4. Có thể dùng hạt keo đậu làm thức ăn chăn nuôi được không?
Một số loài nhai lại (trâu, bò) ăn được keo đậu mà không thấy vấn đề lớn, vì vi sinh vật dạ cỏ giúp chuyển hóa hợp chất độc. Tuy nhiên:
Đối với động vật không nhai lại (gà, thỏ, lợn, ngựa) ăn nhiều hạt keo có thể có triệu chứng như rụng lông, rụng bờm.
Nhiều nghiên cứu cho thấy hiệu quả và tính an toàn chưa rõ ràng, cần xử lý đặc biệt (ví dụ loại bỏ mimosin). https://bmcvetres.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12917-020-02471-8
Do đó, nếu dùng trong chăn nuôi cần có kiểm soát và xử lý thích hợp.
5. Uống hạt keo đậu rang thay cà phê có an toàn không?
Một số nơi dân gian có thói quen này, nhưng:
Chưa có nghiên cứu đầy đủ chứng minh an toàn khi dùng thường xuyên.
Vì có mimosin nên dùng liều lớn hoặc kéo dài có thể gây tích tụ độc tố.
→ Vì vậy nếu thử nên dùng với liều nhỏ, thời gian ngắn, và không thay thế hoàn toàn cho cà phê hay đồ uống hàng ngày.