Thông tin chung
Còn có tên là cây chưng bầu, song ke (tên Campuchia).
Tên khoa học Combretum quadrangulare Kurz (Combretum aItenuatum: Wall).
Thuộc họ Bàng Combretaceae.
Người ta dùng quả và vỏ cây Chân bầu.
Mô tả cây
Cây nhỏ cao từ 2 đến 12m. Khi còn non có cành hình 4 cạnh, 4 mép có đìa như cánh. Lá thường mọc đối, hình trứng dài, đầu lá tròn bay hơi rộng ra, cả hai mặt nhất là mặt dưới đều có lông. Chiều dài của lá 3-7,5cm, rộng 1,5-4cm, Hoa nhỏ mọc thành bông ở kẽ lá và đầu cành. Quả dài 18-20mm, rộng 7-8§mm có 4 cánh móng. Hạt hình thoi rộng 4mm (Hình 118), có đìa.
Phân bố
Cây chân bầu được trồng ở miền nam Trung Bộ và miền Nam Việt Nam. Có cả ở Campuchia, Lào, Miến điện và Thái Lan, thường người ta trồng để nuôi con kiến cánh đỏ, vì trên cây này, con cánh kiến cho nhiều cánh kiến. Chưa thấy ở miền Bắc. Đang thử trồng, cây mọc tốt nhưng chưa thấy ra quả.
Hình 118. Chân bầu – Combretum quadrangulare
Thành phần hóa học và tác dụng dược lý
Nguyễn Bá Tước (trong bản luận án thị bác sĩ được khoa “Nghiên cứu thực vật, hóa học và dược lý về một số vị thuốc giun ở Đông Dương”-Paris, 1953) có nghiên cứu vi phẫu, thành phần hóa học và dược lý của vị chân bầu.
Nhưng chưa thấy rõ hoạt chất là gì. Chỉ thấy trong nước pha hoặc cao cồn hay cao axeton có chất tanin.
Thí nghiệm dược lý trên chuột thấy có tác dụng chữa giun rõ rệt.
Công dụng và liều dùng
1. Nhân dân miền Nam và Campuchia thường dùng quả làm thuốc chữa giun đũa, dùng phối hợp với lá mơ tam thể Paederia romemtosa. Thái nhỏ hai thứ trộn đều thêm bột và nước làm bánh ăn vào sáng sớm lúc đối.
Có khi người ta dùng chất nhớt ở vỏ những cành non để làm thuốc giun như trên.Ngoài công dụng làm thuốc giun, người ta còn dùng vỏ cây chân bầu chữa trâu bò ngựa gầy gò. Nấu 5kg thóc với 500g vỏ cây chân bầu. Sau đó cho trâu bò ngựa uống nước sắc hoặc thóc ngâm cây dây ký ninh Tinospord crispa.
2. Ngoài công dụng làm thuốc giun, người ta còn dùng vỏ cây chân bầu chữa trâu bò ngựa gầy gò. Nấu 5kg thóc với 500g vỏ cây chân bầu. Sau đó cho trâu bò ngựa uống nước sắc hoặc thóc ngâm cây dây ký ninh Tinospord crispa.
Câu hỏi thường gặp
1. Ngoài công dụng tẩy giun, cây Chân bầu còn có tiềm năng dược liệu nào khác không?
Một số nghiên cứu tại Thái Lan cho thấy chiết xuất từ lá và vỏ cây có hoạt tính kháng khuẩn và chống oxy hóa nhẹ, nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng chứng minh tác dụng trên người.
2. Có thể dùng cây Chân bầu cho trẻ em hoặc phụ nữ mang thai để tẩy giun không?
Không nên. Hiện chưa có dữ liệu an toàn cho các nhóm này. Người dùng nên chọn thuốc tẩy giun đã được chứng nhận an toàn như Albendazole hoặc Mebendazole, theo hướng dẫn của bác sĩ.
3. Cách chế biến cây Chân bầu có thay đổi hiệu quả tẩy giun không?
Có thể. Dân gian thường phơi khô, nấu nước uống hoặc trộn bột ăn vào buổi sáng. Tuy nhiên, đun quá lâu hoặc bảo quản không đúng có thể làm giảm hiệu quả.
4. Việc sử dụng cây Chân bầu trong thú y có hiệu quả không?
Theo kinh nghiệm dân gian, vỏ cây được dùng nấu với thóc hoặc dây ký ninh để giúp trâu bò gầy yếu phục hồi sức khỏe, nhưng chưa có nghiên cứu kiểm chứng.
5. Có thể mua dược liệu Chân bầu ở đâu và giá bao nhiêu?
Dược liệu thường bán ở các hiệu thuốc Đông y miền Nam. Giá dao động từ 150.000–250.000 VNĐ/kg (tùy chất lượng).